|
DOCUMENTS
OF THE Katipunan |
|
|
|
Andres Bonifacio Letter
to Emilio Jacinto, April 24, 1897 Source: Facsimile
of the original document in Adrian E. Cristobal, The Tragedy of the Revolution (Makati City:
Studio 5 Publishing Inc., 1997), pp.146-7. |
||
|
Note:
The history of this letter, and the grounds for dismissing any doubts
about its authenticity, are discussed in the posting titled Bonifacio's letters
to Emilio Jacinto in the “Studies” section of this website. When sending this letter, Bonifacio enclosed a declaration written by
Artemio Ricarte a month earlier – March 24 - recounting how, “with great reluctance” he
had taken his oath of office as General-in-Chief (Pangulong Hukbo) of the
revolutionary army, the position to which he had been elected at the Tejeros
convention. The letter and
enclosure were first brought to light by the historian Epifanio de los |
|
|
|
› › › › › › › › › › › › › › › › › › › › › |
|
|
|
|
|
|
|
ANDRES BONIFACIO MAYPAGASA P. ng K. Kapulungan M. Emilio Jacinto Pinkian Minamahal
kong kapatid: tinangap ko ang inyong sulat, taglay ang kabilangang araw na
ika labingsiyam ng umiiral at nabatid ko ang lahat ng doo’y nasasabi. Magbuhat
ng mapasok ang bayan ng Silang ng kaaway at magpahanga ngayong mga araw na
ito ay wala kaming ibang inantabay kundi ang pagtatangol sa guipit na
kalagayan ng bayan; ito ay ang kadahilanan ng di ko pagsulat dian; nguni’t
bago ko tinangap ang inyong sulat ay ako’y nagpadala sa inyo ng sulat sa
pamaguitan ni M. Antonino Guevara na taga S. Pedro Tunasan na ngayo’y
inaakala kong sumapit na sa inyong kamay; doo’y akin ibinabalita sa inyo ang
mga nangyaring napagsapit nitong mga bayan sakop nitong Tangway na nakuha ng
Kastila ang Silang, Dasmarinas, Imus, Bakood, Kawit, Noveleta, Malabon,
Salinas at Tanza; tatlo o apat ang mga bayang ito ay nakuha ng kaaway ng
walang laban at marahil ay makukuha pa ang nangatitirang bayan kung ang pag
sasarilinan at kakulangan ng pagkakaisa ay mananatili; ito’y siyang tanging
kadahilanan ng ikinapapahamak ng mga bayan dito tungkol sa pulong na guinawa
dito ng ika 22 ng buang nagdaan, yaong [?] ginawa sa kadahilanan may tinangap
na sulat sa isang Jesuita at isang Kastila na nagngangalang Pio Pi at Rafael
Comenge na ipinadala kay Kapitan Emilio Aguinaldo sa sulat na ito’y, nasasabi
na tayo’y bibigyan ng laganap na kapatawaran (indulto mas amplio) o kaya
makipagusap sa kanila at sabihin kung ano ang ibig natin. Ito’y kapwa ipinadala ng taga Imus sa mga
pinuno ng Magdiwang na may kalakip ng mga condiciones na ibig hingin sa
Kastila na pakikipagyari. Ang taga
Magdiwang ng ito’y hindi sangayunan sa kadahilanang ako’y wala sa Tangway at
na sa sa Look (Batangan) ng mga araw na yaon bukod pa sa niwawalan nilang
kabuluhan ang mga katauhan ng Jesuita
at ni Comenge na di makapakikialam sa mga bagay na ito. Sa
matanto ng taga Imus ang kasagutan ng taga Magdiwang si Capitan Emilio ay
lihim na sumulat sa mga Pangulong bayan sakop ng Magdiwang ng tungkol sa
nasabing pakikipagyaring gawin sa Kastila;
ito’y ng mabatid ng Presidente ng Magdiwang ay karakarakang nagpatawag
ng Pulong at sampung ako’y ipinasundo sa Look at guinawa na nga ang nasabing
Pulong. Doo’y halos ang lahat sa akin
pagpapa amin na ang [?] kasamaan ng pakikipagyari sa Kastila ay wala na hindi
ang ibig ay laban. Sa
pagka’t ang karamihan sa Pulong na ito ay minagaling na itayo ang isang
Pamahalaan (Gobierno), bagama’t ipinaunawa ko na ito’y hindi mangyayari
sapagka’t wala doon ang pinakakatawan ng taga ibang hukuman at bukod pa sa
rito’y ipinagsabi ko na mayroon ng pinagkayarian sa Pulong na guinawa sa
bayan ng Imus; ang lahat ng ito’y niwawalan kabuluhan ng karamihan at di
umano’y sa kaguipitan tinatawid ng mga bayang ito’y ay wala ng panahon ay
makapag aantabay pa na dumating ang taga ibang bayan at yaong Pulong na
guinawa sa Imus ay winala rin kabuluhan sapagka’t di rao magawa ang
acta. Gayon ma’y akin ipinagsabi sa
lahat na kaharap sa Pulong na yaon na kung kalooban ng mga taung bayan ang
siyang masusunod na makapangyayari sa paghahalal ng mga Pinuno ako’y
sumasangayon. Ng
gawin, ang paghahalal ay lumabas na Presidente de la Republica ay si M.
Emilio Aguinaldo, Vice presidente ay si M. Mariano Trias, General en Jefe si
M. Artemio Rikarte, Director de grra. M. Emiliano R. de Dios, ito’y isinigaw
na lamang sapagka’t gabi na gayondin naman isinigaw akong pinagkaisahan
Director del Interior na ipinag viva pa na gaya ng ibang nahalal; datapwa’t
ng ito’y matapos na at sinisimulan ang paghahalal ng Director de Hacienda si
M. Daniel Tirona ay nagsabing may sumisigaw na ihalal sa katungkulan Director
del Interior si M. Jose del Rosario; tuloy ipinagsabi na ang katunkulan
Director del Interior ay totoong mabigat at kinakailangan ang isang marunong
ang tungkulan nito, ito’y sinabi kapagkatapos na ipagturing na hindi sa pag
hamak niya sa akin. Ang kasagutan ko
sa kanya ay sa lahat ng katungkulan yaon ay kinakailangan ang taung marunong,
datapwa’t sino ang wika ko sa nangag si labas ang kanyang maituturong
marunong? gayon ma’y sumigaw rin ng
ganito: Isigaw ninyo anya ¡Director del
Interior Jose del Rosario, Abogado!
Wala rin sumunod sa kanya hangan sa makaapat na ulitin kun di
mangilanngilan at sigaw rin ay ako. Sa
kaguluhang ito ang Presidente ng Magdiwang ay ipinahayag na yao’y hindi
kapulungan ng mga taung mahal, kaya’y sinabi niya na walang kabuluhan ang
doo’y mga pinagusapan. Bukod dito’y
bago sinimulan ang paghahalal ay matuklasan ko ang mga panguupit [?] ng ilan
taga Imus na di umano’y di nararapat na sila’y pamunuan ng taga ibang bayan. Kaya’t ipinahahalal na maguing Presidente
ay si Capitan Emilio. Kapagkarakang
ito’y mabatid ko ay akin sinabi rin na ang kapulungang yaon ay totoong marumi
sapagka’t gayon ang ipinamamarali ang isiahihibo [?] sa tawo at itanong ko na
kung ibig nilang isaisahin kong ituro ng daliri ang gumagawa ng gayon ang
aking ituturo ang karamiha’y sumagot ng huag na. Sinabi ko rin naman na kapag hindi nasunod
ang talagang kalooban nang bayan ay hindi ako makakikilala sa kanino pa mang
Pinuno lumabas at kapag di ako kumilala ay di rin naman kikilalanin ng mga
taga rian sa atin. Ang lumabas na
general na si M. Artemio Rikarte ay isinigaw rin sa kapulungang yaon na ang
kanyang pagkahalal ay sa masamang paraan. Ang
mga taga Imus ay ng kinabukasan sila sila ay nagkapulong sa Convento ng Tanza
at doo’y pinilit na isaisang pinapanunumpa ang nangahalal at siya ninyong
mapagkikita sa kalakip nitong isang kasulatan ni M. Artemio Rikarte. Ang
taga Magdiwang lalong lalo ang mga taga Malabon ay gumawa [?] ng isang
protesta sa ipinatawag si Kapitan Emilio at Daniel Tirona at sa isang pag haharap
ay pinabitiwan sa kanya ang kapangyarihang ibig niyang kamkamin; kaya’t sa
gabi ring yaon ay gumawa siya ng isang Circular na ipinahayag niya sa lahat
ng bayan sakop ng Tangway na ang kapulungan guinawa na pagkahalal sa kanya ay
wala ng kabuluhan at malagay na muli sa dating kalagayan ng Magdiwang at
Magdalo. Ako
at sampu ng ating mga kawal na ma’y mga dalawang pung na baril na Remington
at mga dalawang pung baril na de piston na may katampatan kasangkapan ang
nagsi labas na nang bayan ng Indang sa nayon Halang na talagang gayak sa pag
uwi [?] diyan. Kaakbay rin naman namin
ang makapal na sandatahan na may mga isang libo, kaya’t wala kaming ibang
inaantay kun di ang inyong pagkakayarian ni M. Antonino Guevarra ayon sa
aming balitaan nito. Antay ko sa
madaling panahon ang inyong marapatan pagkasunduan diyan tungkol sa amin
binabalak ng nasabing M. Guevarra. Tungkol
sa armas na ating inaantay ay tila hindi maaasahan sapagka’t sa sulat ni
Jokson ay humihingi ng dalawang pung libo; dito’y ang salaping na iipon ay
halos naubos na sa kagugugol ng mga Pinuno sa kailangan nila at
Panghihimagsik. Kalakip din
nitong sulat na ito na inyong tangapin ang salin ng “Manifesto
Revolucionario” namin sanang ilalathala ito’y nasusulat din sa wikang ingles
datapwa’t sa pagka’t tila totoong mahaba ay kayo na ang bahagang maghusay
upang magamit natin kapagkarakang tayo’y magkaayos-ayos; gayon din kalakip
nito ang alfabeto de numero na guinagamit sa pakikipagsulatan sa Hong Kong;
ito’y kinakailangan ipaglihim sa kay Vnvqrtc Llntñbqdnd [Mamerto Natibedad]. Ang Hukuman
ng Batangan ay nagbangon ng isang Gobierno Provincial at ito’y isinusukob sa
akin kapangyarihan na pinatutunayan ng apat na sulat na sa aki’y ipinadala at
doo’y ipinadala kong saklolo ang dalawang pung baril at dalawang pu’t limang
sandatahang Balara; gayon din si Lucino na may kasamang ilan barilan upang
sila’y makatulong sa kasalukuyang paglusob doon ng mga taga roon sa walong
bayan sabay-sabay. Tungkol
sa balitang napatay si Procopio ito’y hindi totoo kahit nanganib ng malaki. Kayo’y
ibinalita rin naman dito ng buong katatapos [?] na pinatay ng mga Carabineros
sa kadahilanang di umano’y kayo’y nagbigay ng isang masamang kautusan, ito’y
sapagkat’t balita ng taga Imus ay hindi ko pinaniwalaan at itinuring kong
isang kasukaban dating gawa ng mga taung ito. Tungkol
sa pagiipin ng salapi ay inaakala kong hindi kailangan ang tayo’y magpalimos
kundi ang nararapat ang humingi o sumamsam sa kanino pa mang mayaman. Ang K. na si M. Nakpil ay sumulat sa akin
na itinatanong na kun ang salaping may mga apat na raan mahiguit na kanyang
maaipon ay kung nararapat na ibigay sa kay Vnvqrtc Llntñbqdnd [Mamerto
Natibedad], ito’y huag ninyong pahintulutan mangyari, sapagka’t iya’y hindi
tapat ang pakikisama sa atin at iya’y malaki ang hilig sa taga Magdalo. Isang
kasuklam suklam na balita ang akin maipapasabi sa inyo tungkol sa kasukaban
gawa ng mga pinuno ng S. Magdalo na nag si sukob sa indulto o umayon sa
Kastila ito’y si Daniel Tirona, Mtro. De Guerra, Jose del Rosario, Ministro
del Interior, Jose Caelles, teniente Gral., gayon din halos lahat ng mga taga
Tanza sampu ng cura doon; ang lahat ng ito’y pawang kabig o partidos ni
Capitan Emilio; kaya’t malabis ang hinala ng marami na kun kaya’t malabis na
nagpumilit na sila’y maguing Gobierno ay ang upang maisuko ang boong
Revolucion. Ng lingong nagdaan ay
ipinagapos ko sa ating mga kawal ang isa rin sa mga Ministro ni Capitan
Emilio sa kadahilanang nahuling magtatanan, kaakbay ang dalawang Kastila
bihag at isang senora isa sa mga Kastilang ito ay nagsabi ng totoo na sila ay
magtatanan; ito’y pinaghatulan sa Sangunian Digma at ang kinalabasan ay ang
dati rin palakad dito ng pagtatakipan o favoritismo; datapwa’t ang espediente
na tinalaan na ng nasabing Ministro na si M. Cayetano Topacio ay naiwan sa
akin ay gayon din ang sa Kastila.
Ito’y isa sa manga kadahilanan ng aming pagpupumilit na mapaalis dito
sa pagka’t hindi lamang sa kaaway na Kastila nanganganib ang amin buhay kun
di lalo’t higit pa sa mga pinuno dito na ang karamiha’y may masasamang kilos. Ang
limbagan mga librong kailangan, mapang malaki at mga kasangkapan sa
paggagawaan ng kapsula ay aming dalang lahat. Ang
mga Cuchara na inyong ipinadadala sa kapatid ni Dimas ay hindi maibigay sa
kanila sapagka’t sila’y nagsialis na na tumungo sa dakong Silangan
(Laguna). Ang inyong ina na na sa
Marigondong ay aming ipinatawag at magpahangangayo’y siya naming
maantabayanan. Tangapin
ang mahigpit na yakap na pahatid ko buhat dito. Limbon
24 Abril 1897 Ang
Plo. ng H. B. And
... Bonifacio Maypagasa |
|
|
|
|
|
|
